A ka dalur BE nga kriza, pse po fuqizohet roli i Rusisë dhe si e gjithë kjo po reflektohet në Ballkan, gjegjësisht si kjo po ndikon në pozicionin e Serbisë dhe të bisedimeve të saja rreth Kosovës – ishin temat kryesore të bisedës me Ivan Vejvodën të zhvilluar nga ana e Nadezhda Gaqe dhe Mijat Lakiqeviq.

Thuaja se çdo kryeministër i Serbisë, që nga viti 2000 ka dashur që Ivan Vejvoda të ishte Ministër i Punëve të Jashtme në qeveri ose së paku këshilltar i tij. Nga funksioni i mëparshëm i Drejtorit të Fondit Marshall të Gjermanisë në Amerikë, bashkëbiseduesi ynë ka kaluar në pozitën e tanishme të drejtorit të projektit evropian dhe hulumtuesit të përhershëm në Institutin e shkencave humane në Vjenë.

Serbia para pak kohësh mori datën, më saktë vitin 2025, kur mund të presë të pranohet në Bashkimin Evropian. Të shumtë janë ata që në Serbi mendojnë, ose së paku shpresojnë , se atëherë nuk do të ekzistojë më BE. Çka mendoni ju, si është shëndeti i Bashkimit Evropian? 

Vitin e kaluar Europa u ballafaqua me krizën më të madhe në historinë e saj gjysmëshekullore. Ajo krizë ishte e kushtëzuar para së gjithash nga arsyet ekonomike dhe sociale, papunësinë, pabarazinë dhe paqartësinë në rritje për një numër të madhë qytetarësh, gjë e cila solli deri te pakënaqësia kundrejt elitës së tëhuajsuar në Bruksel; si dhe përgjithësisht ndaj politikanëve, dhe të shfaqjes së frikës si ndjenjë shumë e shprehur, në mos edhe dominuese. Me këtë mandej u ndërlidhën edhe sfidat e jashtme. Sfida më e fuqishme nga jashtë ishte kriza e migrantëve, por edhe ngjarjet e mëhershme apo të mëvonshme: aneksioni rus në Krime dhe intervenimi në Ukrainën lindore, andej kriza në Lindjen e mesme, zgjedhja e Trumpit për kryetar të SHBA-së dhe politika e tij izolacioniste dhe natyrisht Brexit, i cili në fakt i ndërlidhi dhe i unifikoi të gjitha rrethanat e brendshme dhe të jashtme.

Me sa duket, megjithëkëtë,  mosreagimi i qytetarëve del të jetë paradoksal?

Po, qytetarët megjithatë treguan një përkushtim të rëndësishëm dhe serioz pro Evropës së bashkuar. Me rezultatet zgjedhore në Austri, Holandë, Francë dhe në fund në Gjermani, me ç’rast u goditën të gjitha partitë e së djathtës ekstreme – me ç’rast kjo ndoshta me shumë siguri pritej se do të ndodhte vetëm në Gjermani – në Bashkimin Evropian, ashtu thënë, filloi të merret frymë më lirshëm. Megjithatë, këto fitore nuk do të duhej të sjellin deri te ndjenja triumfaliste, sepse në të njëjtën kohë zgjedhjet treguan se e djathta ekstreme, AfD në Gjermani dhe Fronti Nacional në Francë janë duke u fuqizuar. Që i bie se ende nuk ka kaluar rreziku nga nacionalizmi dhe popullizmi në rritje dhe se paqartësia është duke u vazhduar/zgjatur.

Para së gjithash, sërish, në kuptimin që njerëzit pyesin veten se si dhe pse Bashkimi Evropian, së paku në sytë e tyre, nuk po ia del mbanë ta përçojë atë që ka premtuar. E kjo ka të bëjë me sigurimin e dy gjërave themelore – mbrojtjen e individit (nga terrorizmi dhe rreziqet e tjera) nga njëra anë dhe të sigurisë në jetën e përditshme, nga ana tjetër.

Pse sipas mendimit tuaj ka ardhur deri te kjo kthesë?

Është me rëndësi të thuhet se sikur pas Brexitit, po ashtu edhe pas Trampit, anketat në të gjitha vendet kanë treguar një kthesë të menjëhershme në drejtim të përkrahjes së qartë të Europës, përkatësisht të Bashkimit Evropian. Në momentin që njerëzit u ballafaquan me mundësinë që mos të kishte më Bashkim Evropian, e kuptuan se ç’do të thotë vërtetë ta kesh atë. Sado që të kenë qenë të pakënaqur me jo pak dobësi, menduan: çka nëse me ujin e ndyrë në vaskë hedhim edhe fëmijën që është aty? Mendoj se në themel të gjithë kësaj qëndron njohuria se çfarë do të thotë të jetosh në paqe për aq shumë vite, sikur që për herë të parë po jeton Evropa. Meqë, Bashkësia evropiane para së gjithash është një projekt paqeje, ndërkaq gjitha të tjerat vijnë pas saj.

Çfarë është ajo që ka shkaktuar një reagim të tillë në thelbin e Bashkimit Evropian?

Mendoj se më themelor është fakti se Bashkimi Evropian ia doli të ndërtojë institucione në të cilat do të zgjidhen kontestet të cila më herët në histori janë zgjidhur ashtu që popujt do të vërsuleshin kundër njëri-tjetrit. Shoqëria moderne nuk ekziston pa konflikte. Shoqëria moderne e demokratike patjetër se duhet të ketë ballafaqim idesh, përballje mes pikëpamjesh të ndryshme për të sotmen dhe të ardhmen dhe në zgjidhjen e çështjeve të caktuara, që nga politika e jashtme deri te problemet e brendshme. Mirëpo, ky konflikt mendimesh dhe idesh duhet zhvilluar patjetër në institucione, nga të cilat dalin vendime të cilat mandej zbatohen nga qeveri të zgjedhura në mënyrë demokratike. Pra, Bashkimi Evropian ia ka dalur të krijojë institucione të tilla, të cilat sikur edhe pallatet, janë krijuar që t’i përballojnë ndërlikimeve të rënda tektonike. Të tilla janë edhe institucionet e Bashkimit Evropian, së paku deri më tani, që kanë treguar se falë statikës dhe dinamikës së tyre ia kanë dalur mbanë t’i mbijetojnë të gjitha dridhjet e deritanishme. Brexiti është njëri prej tyre. Me të gjithë që sot bisedon në Bashkimin
Evropian, që nga vendet anëtare e deri te njerëzit në Bruksel, thonë se asnjëherë nuk ka mbretëruar një unitet i tillë rreth raportit ndaj Brexitit. Të gjitha 27 vendet anëtare njëzëri i qasen kësaj çështjeje dhe nuk ka përçarje në kuptimin se disa janë më shumë për linjë të butë, e disa të tjerë për linjë më të ashpër ndaj Britanisë. Meqë thanë: nëse Evropa duhet të ekzistojë, atëherë ne duhet patjetër ta kemi këtë qëndrim të përbashkët.

Po Katalonia?

Mendoj se këtu përputhet edhe rasti i Katalonisë. Në gjithë këtë ngjarje ka pasur gabime nga të dyja anët dhe personalisht konsideroj se qeveria spanjolle është dashur të bëjë një përjashtim, sikur që Britania bëri me Skocinë, pra ta lejojë mbajtjen e referendumit. Veçmas nga shkaku se të gjitha anketat shpërfaqnin se shumica nuk janë pro-pavarësisë së Katalonisë, së paku deri para ngjarjeve të fundit. Tani do të shohim se cilët do të jenë rezultatet e zgjedhjeve atje.

Mirë, po ku është Serbia në këtë kontekst evropian, gjegjësisht si e shihni gjendjen në Serbi?

Kur flasim për Serbinë dhe përgjithësisht për rajonin e Ballkanit perëndimor, mendoj se kur të vjen momenti për të votuar rreth hyrjes në Bashkimin Evropian, shumica do të jenë “për”. Mendoj se njerëzit për nga logjika e shëndoshë e dijnë se megjithë gjendjen që mbretëron në BE, ky Union megjithatë ofron një nivel më të lartë të qartësisë/perspektivës, sigurisë dhe prosperitetit, se nëse mbetemi jashtë këtij grupacioni prej gjysmë miliardë njerëzish. Dhe është më mirë, pavarërisht asaj se sa jemi të mëdhenjë apo të vegjël, të jemi në tavolinën ku gjërat zgjidhen dhe mandej të jemi pjesë e kësaj kornize i cili parandalon atë që ne vetë nuk ia dolëm t’i shmangemi gjatë viteve nëntëdhjeta.

Këtë përkrahje në opnionin publik, në ditë të mira diçka më shumë se 50%, në ditë të këqija rreth 45%, mbetet një përkrahje të shëndoshë. Nuk ka më aso përkrahje komuniste prej 99,99% sepse tanimë njerëzit janë të vetëdijshëm se ka probleme, mirëpo mendoj se megjithatë, pavarësisht nëse përkrahja është mbi apo nën 50 përqind, kjo është një indikacion i qartë se në çfarë drejtimi duan të shkojnë njerëzit.

A mund të ndodhë që zgjidhja e nyjes së Kosovës ta ndërlikoj këtë orientim?

Për shumicën ishte e qartë se pas Marrëveshjes së Kumanovës në qershor 1999, se situata me Kosovën, realiteti i Kosovës, është thellësisht ndryshe nga ai që ishte para bombardimit nga ana e NATO; se Serbia është mundur në luftë dhe se është dashur ta lëshoj Kosovën me gjithë administratën shtetërore. Këtë administratë deri diku e ka mbajtur në veri, mirëpo sikurse në momente të ndryshme nga viti 2000 e këtej e kanë thënë të gjithë liderët politikë, është e qartë se Serbia nuk e qeverisë Kosovën, përkatësisht se atje qeverisë dikush tjetër. Bie fjala, Tadiq në një moment ka thënë: nuk kemi ministër të bujqësisë në Kosovë; Nikoliq thoshte se nuk është president i Kosovës e të ngjashme. Të gjitha këto ishin një pranim i tërthortë i realitetit. Dilema ka qenë në vazhdimësi se si një vetëdije të pakontestueshme mbi realitetin ta sjellin në harmoni me gjendjen normative, gjegjësisht se si duhet “normalizuar” një gjendje e tillë. Siç dihet, 3-4 muaj para vrasjes së tij, Zoran Gjingjiq kishte nxjerrë propozimin me disa skenare, meqë ishte i vetëdijshëm se këtë çështje duhet zgjidhur sa më parë. Ai thuaja se çdo ditë vinte në zyrë dhe thoshte: “Duhet patjetër që Gjykatën e Hagës dhe Kosovën t’i lëmë pas vetes sa më parë, sepse këto janë gjëra që e shmangin Serbinë nga rruga për të ecur më shpejtë drejt Bashkimit Evropian, atëherë edhe në NATO, dhe të shkojë drejt reformave të thella. Këto dy çështje të mëdha po na shterrin energjinë në çështjet politike, ekonomike dhe në çështjet e tjera”. Më duket se tani sërish jemi në të njëjtën situatë, ku kryetari dhe partia lidere po e kuptojnë se duhet patjetër të ballafaqohen me atë realitet dhe se më mirë të kapet demi për brirë, nëse më lejohet përdorimi i kësaj metafore, se sa të presim që këtë problem t’na e zgjidhë dikush tjetër.

Mirëpo, si shpesh duket se këto janë vetëm lojëra taktike dhe se në asnjërën palë nuk ka dëshirë për një kërkim të vërtetë të zgjidhjes?

Është normale që në bisedime të tilla të ketë ngecje dhe hapa prapa. Shpesh kjo varet nga rrethanat e brendshme politike – atje e këtu ka zgjedhje, mandej edhe Evropa gjatë viteve të fundit ka qenë e preokupuar me problemet e veta. Mendoj se tani sërish është e fokusuar, nuk mendoj vetëm sa i përket Kosovës, por mendoj se me të vërtetë është kthyer me një lindshmëri të re se ky rajon duhet futur sa më parë në kornizat evropiane. Si shenjë të këtij orientimi, po e marrë edhe deklaratën se viti 2025 është afat real derisa Serbia dhe disa vende të rajonit mund të jenë të gatshme për anëtarësim në BE. Mendoj se kjo është me rëndësi, sepse më duket është një përgjigje, nëse kështu mund ta quaj, ndaj kërkesave që vijnë nga vendet e rajonit: na jepni diçka, na thuani se në çka mund të shpresojmë.

A nuk është ky afat i largët?

Do të thoja jo. Janë tetë vite dhe është ende brenda jetëgjatësisë së kësaj gjenerate.

A nënkupton kjo normalizimin e plotë, shkëmbimin e ambasadorëve?

Sipas gjitha gjasave ka edhe këtë kuptim, çështja është kur dhe si?

Para ose pas hyrjes në Bashkimin Evropian?

Unë do të thoja se kjo është në dyert e Bashkimit Evropian, në momentin e hapjes së portës së BE-së. Ky është edhe momenti i fundit. Bie fjala, Irlanda është dashur patjetër ta ndryshojë Kushtetutën e vet në momentin e hyrjes në BE, sepse në të thuhej se Irlanda e veriut një ditë do t’i bashkëngjitet Republikës së Irlandës. Edhe kjo u desht të ndryshohej. Gjë që edhe u bë në momentin e fundit. Pra, nëse jemi të prirur për precedentë, atëherë pritet që kjo të ndodhë në vet momentin e hyrjes. Megjithatë dua të them këtë: Bashkimi Evropian është i vetëdijshëm barrës së historisë dhe ndjeshmërisë së kësaj çështje dhe për këtë arsye po ecet gradualisht, hap pas hapi. Nga ana tjetër, të gjithë ata që kanë hyrë në Bashkimin Evropian pas vitit 2000 kanë thënë qartë: ne nuk duam të kemi edhe një Qipro tjetër brenda BE-së. Dhe kjo është përsëritur në çdo rast. Kjo do të thotë se më nuk pranohet për anëtar të BE-së asnjë vend që nuk e ka të zgjidhur çështjen territoriale. Mendoj se për këtë janë të njoftuar të gjithë ata që kanë pasur poste drejtuese që nga viti 2000: Serbia nuk mund të hyjë në Bashkimin Evropian, e as Kosova, nëse nuk vie deri te normalizimi, me këtë nocion po e nënkuptoj atë që do të ishte si zgjidhje e problemit. Në këtë kuptim e shoh këtë nismë për dialog të cilën e ka parashtruar kryetari Vuçiq. Secili mund ta ketë mendimin e vet për këtë çështje, qoftë shumë kritik apo edhe mbështetës, por unë e kuptoj si një hap i cili duhet të kontribuoj përshpejtimin e zgjidhjes së kësaj çështjeje. Të mos pritet tetë vjet, por që përmes normalizimit të marrëdhënieve, në bazë të marrëveshjes që do ta nënshkruanin të dyja palët, që hiqet kjo barrë nga supet e Serbisë. Që ajo të mundet mandej sa më shumë t’i përkushtohet gjërave të domosdoshme që përkojnë me reformat serioze institucionale, juridike, ekonomike dhe reformat e tjera, apo thënë më shkurt: demokratizimi dhe modernizimi.

Çka mendoni për idenë që erdhi nga Kosova, për shkëmbimin e territoreve – Lugina e Preshevës për një pjesë të veriut të Kosovës?

Ky është një prej tre apo katër skenarëve të Zoran Gjingjiqit. Njëri prej tyre ishte që Serbia ta mbajë veriun e Kosovës si këmbim për njohjen e pavarësisë së saj. Kishte edhe variante për shkëmbimin e territoreve, të ngjashëm me këtë që e paraqiti Shkëlzen Maliqi. Në Evropë dhe Amerikë ka mendime të ndryshme rreth kësaj: disa mendojnë se kjo është një zgjidhje realiste, të tjerët e kundërshtojnë duke druajtur se ndryshimi i kufijve mund të ketë efekt në Maqedoni dhe Bosnje etj. Mirëpo, sipas një raporti të Grupit Ndërkombëtar të Krizave nga viti 2008 ose 2009 thuhej se hulumtimet kanë treguar se nuk do të kishte ndonjë efekt domino, meqë në vendet e përmendura më sipër, askush nuk është kundër shkëmbimit të territoreve ose të ndarjes, nëse kjo do të ndodhte nga një marrëveshje e drejtpërdrejtë mes Beogradit e Prishtinës.

Por a është kjo një zgjidhje reale?

Është reale nëse të dyja palët pajtohen për këtë. Unë do të thoja se ato mund ta bëjnë këtë qysh tani, pa marrë parasysh se çfarë thonë vendet e tjera. Mirëpo, kjo marrëveshje duhet patjetër të shoqërohet me një kumbari nga ana e bashkësisë ndërkombëtare dhe Kombeve të Bashkuara, Bashkimit Evropian, SHBA, Rusisë, anëtarëve të përhershëm të Këshillit të Sigurimit.

A nënkupton kjo ulësen e Kosovës në KB në para, apo pas marrëveshjes?

Mendoj se të gjithë shembujt nga historia e deritanishme, ndërkohë që ka shumë raste të tilla – edhe Tiroli i jugut dhe Ishujt Faroe dhe të tjera – sado që të ketë ngjashmëri mes gjithë këtyre rasteve, nuk mund të merren si “mostra”, sepse secili rast ka specifikat e veta. Ka mundësi që gjatë kërkimit të zgjidhjes të kombinohen elemente nga këto raste të mëhershme dhe të bëhet një përzierje krejtësisht e re, një lloj i ri i kompromisit. Mirëpo gjithsesi për këtë duhet të vendosin ata me të cilët përkon drejtpërsëdrejti.

Është refuzuar ideja për dialog duke mos u marrë me arsyet.  Si të vihet tani deri te çfarëdo propozimi i cili do ta kishte mbështetjen e të gjithëve në Serbi, ose së paku të shumicës së partive politike?

Me sa po e shoh nga përgjigjet e matjes së opinionit publik, sikur edhe nga bisedat e rastit me taksistë, mendoj se ka një vetëdije për atë se Kosova pas Marrëveshjes së Kumanovës është në një situatë të veçantë. Shumica e njerëzve këtë fakt e sheh esull dhe nuk ka kurrfarë iluzionesh për atë, mirëpo mendoj se të gjithë duan të vie deri te një kompromis i kënaqshëm, me të cilin si në çdo kompromis, asnjëra palë nuk do t’i fitojë të gjitha, përkatësisht se të dyja palët do të jenë njëjtë të (pa)kënaqura. Kjo natyrisht se nuk është dhe nuk do të jetë e thjeshtë, sepse duhet ngritur mbi shumë gjëra, si nga gjëra që kanë ndodhur në të kaluarën e largët, po ashtu edhe në atë të afërt. Mirëpo në fund, të dyja palët duhet patjetër ta kenë të njohur se ekzistojnë qëllime më të larta dhe më me vlerë nacionale se mospajtimet aktuale, e kjo është jeta në paqe fqinjësore në Bashkimin Evropian.

Natyrisht se opozita në Serbi, e cila është e pakënaqur me shumë gjëra, ndaj ftesës për dialog ka reaguar ashtu siç e kemi parë, mirëpo mendoj se nëse vie deri te një propozim i arsyeshëm se si të bëhet një hap drejt zgjidhjes, do të vihet edhe deri te konsensusi mes palëve. Nuk është mirë që çështje të tilla të shfrytëzohen për t’ia hedhur tjetrit, edhe pse është e natyrshme që nuk mund t’i shmangeni ndikimit të rrethanave të brendshme politike.

Pikërisht këtu është problemi: Vuçiqi po thotë se dëshiron të ndërtoj ura bashkëpunimi, mirëpo raporti i tij ndaj opozitës dhe medieve po i prishë këto ura.

Kjo duhet ndryshuar gjithsesi nëse dëshirohet pajtim mbi bazë më të gjerë. Në të gjitha studimet klasike të rasteve gjithnjë tregohet si shumë qenësore që të gjithë aktorët relevantë të jenë në tavolinë, që të bëhet debat dhe të vihet te një marrëveshje e përbashkët. Kjo duket sheshit se nuk po ndodhë. Nuk është mirë të antagonizohet qeveria dhe opozita. Opozita është përbërës thelbësor në çdo shoqëri demokratike. Ajo patjetër se duhet të respektohet, pa marrë parasysh dallimet që kanë në mendime të cilat mund të jenë shumë të mëdha, mirëpo pa opozitë nuk ka sistem demokratik. Nuk është mirë që rreth një çështjeje kaq të madhe të ketë dallime të mëdha dhe që dallimet të shfrytëzohen për politikë ditore. Kështu nuk mund të ecet përpara.

Si e shihni ju rrëfimin për “dy ulëse”?

Duke pasur parasysh atë që ka ngjarë me bombardimet e NATO-s dhe me kujtimet për politikën e painkuadruarve dhe të ndërlidhura me procesin e anëtarësimit në BE, Serbia dëshiron që edhe mëtej të ketë raporte të mira me Rusinë, Kinën dhe vendet e tjera. Nuk ka dyshim se Serbia duhet ta bëjë një përshtatje me politikën e jashtme të BE-së, të gjithë janë të vetëdijshëm për këtë. Mirëpo, kjo tani po prolongohet, sipas gjitha gjasave jo edhe për një kohë të gjatë. Bashkimi Evropian është duke treguar ende një mirëkuptim ndaj një sjelljeje të tillë të Serbisë, por kjo nuk do të zgjasë pafundësisht. Mendoj se për këtë janë të vetëdijshëm edhe ata që qeverisin vendin. Ajo që nuk është e mirë ka të bëjë me hamendjet të cilat po i krijojnë liderët politikë në opinionin publik, andaj njerëzit nuk arrijnë ta kuptojnë se çfarë në të vërtetë dëshiron Serbia. Nga ana tjetër, megjithatë, kur i lexon deklaratat e zyrtarëve më të lartë gjithnjë thuhet krejtësisht qartë se përparësi mbi gjitha prioritetet ka hyrja në Bashkimin Evropian. Kjo nuk po ndryshon dhe mendoj se nëse jemi në kërkim të ndonjë kahu të ecjes, ky orientim nuk ka alternativë.

Po ndërkohë, Ministri i policisë thotë se Serbia është në shënjestër të shërbimeve të huaja të spiunimit, ndërsa Ministri i punëve të jashtme thotë se presionet nga Perëndimi janë shumë të fuqishme dhe se Rusia është miku ynë më i madh.

Prandaj, po e përsëris se kanë rëndësi të madhe procesi i Berlinit, deklarata për vitin dy mijë e njëzet e pesë dhe se do të ketë ende deklarata të tjera me të njëjtin zë. Perëndimi e ka kuptuar përfundimisht se çfarë bënë Rusia. Jo vetëm në rajonin tonë, por siç e thashë, edhe në Evropë. Kryetari Putin që në Konferencën e Munihut për siguri të mbajtur më 2007 pati thënë se gjërat kanë ndryshuar rrënjësisht. Kjo deklaratë u pasua me intervenimin e Rusisë në Gruzi (2008), mandej ngjau Ukraina, dhe vetëm pas kësaj, në Bashkimin Evropian dhe në SHBA, e kuptuan se hajgaret kanë marrë fund. Dhe tani ata po përpiqen t’i përgjigjen politikës ruse. Natyrisht, si vende demokratike ato i zgjedhin mjetet dhe po duan që politikat e tyre t’i zbatojnë në pajtim me sistemin e vlerave që përfaqësojnë, mirëpo sidoqoftë është e qartë se konflikti është i thellë meqë, sipas ideologëve të atjeshëm, Rusia dëshiron ta zgjeroj qytetërimin e saj.

Në anën tjetër Serbia është një vend i vogël përmes të cilës Rusia po dëshiron të tregoj se nuk funksionojnë demokracia perëndimore dhe Bashkimi Evropian. Në marrëdhëniet me Rusinë, energjetika luan rolin vendimtar. Ne jemi të varur nga gazi i Rusisë, ky nuk është i vetmi burim i energjisë që e shfrytëzojmë, mirëpo është i një rëndësie të veçantë. Jo vetëm se ne, por edhe shumë vende të tjera në rajon, pra edhe Evropa. Për këtë do të ishte mirë që Bashkimi Evropian në mënyrë më aktive dhe më konkrete ta ndihmoj Serbinë, që t’i diversifikoj drejtimet e furnizimit me energji. Si për shembull, që me më shumë vendosmëri të ndihmojë në ndërtimin e konektorit të gazit me Bullgarinë, për të cilën tanimë ka disa plane, por flitet edhe për një konektim të ngjashëm edhe me Greqinë. Këto janë projekte afatgjata, mirëpo me qëllim që për realizimin  tyre të fillohet sot, ashtu që në një periudhë më të kapshme të mund të arrijmë në qëllimin e dëshiruar; ndërkaq nëse këto janë vetëm se fjalë, atëherë nuk ka asgjë nga diversifikimi dhe pavarësia energjetike.

Sipas mendimit të shumë studiuesve, ndikimi i Rusisë po rritet dhe kjo kurrsesi nuk është për t’u nënçmuar. Nga ana tjetër, nganjëherë e kam përshtypjen se rëndësia e Rusisë për Serbinë po mbivlerësohet. Me këtë rast m’u kujtua deklarata e Florijan Biberit e thënë para një viti, që deri diku është një parafrazim i asaj thënies së ushtarit të njohur nga lufta e viteve të nëntëdhjeta  në Slloveni: “Ata bëhen sikur po duan të ndahen, ndërsa ne sikur nuk po i lejojmë”. Biberi ka thënë, po e parafrazoj: Në shikim të parë, Rusia ka një ndikim më të madh në rajon, po realisht nuk është aq i madh sa thuhet, ndërkohë që edhe Serbia shtiret se ka ndikim të madh me qëllim që të rritet ndihma e Bashkimit Evropian ndaj saj”. Në gjithë këtë rrëfim ka edhe diçka të vërtetë dhe sërish duhet të merremi me numrat. Ne jetojmë nga Bashkim Evropian – dhe nga ndihma e saj zhvillimore dhe nga tregtia me të. Shkëmbimet tregtare të mallrave me Rusinë as rastësisht nuk mund t’i afrohen përmasave që Serbia shkëmben me BE-në. Mendoj se politikanët në Serbi për këtë do të duhej të flisnin më shpesh. Nuk është qenësore vetëm se përsëritja e strategjisë dhe përparësisë që ka rruga drejt BE-së, por seriozisht duhet fuqizuar punët në reformimin e institucioneve demokratike dhe reformave strukturore.

Tregtia është në rregull, mirëpo praktikisht nuk ka shkëmbim të standardeve, veçmas të atyre që përkojnë me liritë dhe të drejtat e qytetarëve?

Me rritjen e nacionalizmit dhe të popullizmit me të vërtetë në një kuptim më të theksuar erdhi deri te kontestimi i modelit europian të shoqërisë. Megjithatë, sundimi i së drejtës, të drejtat dhe liritë e njeriut, që para së gjithash nënkuptojnë të drejtat politike, liria e medieve, liria e shprehjes, respektimi i institucioneve demokratike, janë boshti i sistemit i cili ekziston në Bashkimin Evropian dhe një sistem të tillë e dëshirojnë edhe qytetarët e Serbisë. Para pak kohësh më pyetën se mos vallë jemi duke rrëshqitur drejt modelit turk? Iu thashë se nuk besoj se mund të gjendemi në situatë të tillë që gazetarët të burgosen, ndërkaq profesorët të përjashtohen nga universitetit dhe t’iu konfiskohen dokumentet e udhëtimit. Gjithashtu, duket edhe fakti se në krahasim me Hungarinë, ne nuk kemi ngritur rrethoja, se migrantët megjithatë i kemi trajtuar ndryshe. Nuk kemi as fushatë kundër Xhorxh Sorosit, siç e kanë fqinjët tanë verior, madje kryetari ynë edhe është takuar me atë në Nju Jork. Natyrisht se nuk jemi të kënaqur me gjendjen në të cilën ndodhen institucionet demokratike, me gjendjen në media e të ngjashme, mirëpo mendoj se duhet një pasqyrim real i rrethanave, pa imazhe bardh e zi. Sidoqoftë, na mbetet neve si shoqëri që t’i zgjidhim të gjitha këto probleme dhe po i zgjidhim. Askush nuk do të na sjellë neve këtu shkallë më të lartë të demokracisë nëse ne nuk luftojmë për të. Bashkimi Evropian mund të ndihmoj në shumëçka – përmes ndihmës zhvillimore, hapjes së tregut të saj, ashtu që do të ishte një lloj mbështetje për ne dhe për përpjekjet tona – mirëpo 95 përqind e punëve janë përgjegjësi e jona, veçmas në ndërtimin e kulturës së politikës demokratike dhe të institucioneve; ndërkaq shteti dhe institucionet shtetërore, krahas shoqërisë civile, kanë këtë përgjegjësi të veçantë.

(Novi Magazin)

©GazetaObserver.com